Неліктен қазақстандық ғылымды ешкім білмейді

Елді табысты әлеуметтік-экономикалық жаңғырту үшін қоғам мен өнеркәсіптің сұраныстарына тез жауап бере алатын ғылым қажет. Жаһандану жағдайында ол халықаралық ғылыми салаға интеграциялануы керек, ал бұл үшін ол халықаралық, жедел және ағылшын тілінде сөйлеуі керек. Дәл осы факторлар қазақстандық ғалымдар үшін сын-тегеурін болды.

Ғылыми зерттеулерді гранттық қаржыландыруға өтінімдерді дайындау бойынша семинар (ұйымдастырушы – «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ (ҒҒТЭО)) жоба үшін жақсы баға алу үшін тек қана бір тілде сөйлеп қана қоймай, сарапшымен сөзбе-сөз ойлау қажет екенін көрсетті. (Қазақстанда ТМД-да алғаш рет сараптама екі шетелдік сарапшыны тарта отырып, халықаралық деңгейдегі жобаларға енгізілді). Рейтингтік журналдарда басып шығару қажет (қазақстандықтардан тек Еуразиялық химия-технологиялық журнал Scopus бірыңғай рефераттық дерекқорына кіреді – әлемдегі ең ірі журналдардың бірі), халықаралық патенттер алу қажет. Алайда, бұл жариялау немесе патенттеу үшін ғана емес.

Ғылыми нәтижелерді тану жарияланымдардың санымен анықталмайды, бірақ олардың маңыздылығын ешкім жоққа шығармайды. Халықаралық жарияланымдар мен патенттердің болуы ғылыми этика мен зияткерлік адалдық мәселелерін шешеді. Атап айтқанда, жобаларды шетелдік сараптау барысында көп көңіл бөлінеді және тануды қамтамасыз етеді. Бірақ біз өз қызметіміздің түпкі мақсатын нақты көрсетуіміз керек және бұл грант алуға байланысты емес. Біздің мақсатымыз – өз елінің ғалымдары мен патриоттары ретінде қазақстандық ғылымды бәсекеге қабілетті ету.

Нақты нәтижелермен расталған әлемдік деңгейдегі жетістіктердің мысалдары бізде бар. Құрамында қорғасын бар шикізатты қайта өңдеудің Кивцэттік технологиясы бойынша (ҚР Минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу Ұлттық орталығының (ҰО) «ВНИИЦВЕТМЕТ» базасында құрылған) Боливия, Италия, Канада, Қытайда зауыттар жұмыс істейді. ҰО ғалымдары (55 доктор және 124 ғылым кандидаты) 2010–2011 жылдары ғана 5 нақты жұмыс істейтін халықаралық қорғау құжаттарын алды (салыстыру үшін: Қазақстанда, 2009 жылдың деректері бойынша, 15 мың ғалымға 1–2 алынған халықаралық патент келеді). Германиялық Thyssen Krupp және оның серіктестері болатты тотықсыздандыру, өзгерту және легирлеу үшін «Қазақстан» қорытпасына патент сатып алды. Қазір қорытпаны өндіру үшін Қазақстанда, Қырғызстанда, Исландияда 3 зауыттың құрылысы басталуда.

Ғылыми жобаларды сараптауға тартылған шетелдік сарапшылар отандық ғылымның әлеуетін бағалай отырып, «қазақстандық ғылыми қоғамдастық ғалымдарының әлемдік аренада анағұрлым танымал болуының уақыты келді» деп мәлімдейді.

С. В. Ефремова

«ҚР ПМК ҰО» РМК бас ғылыми хатшысы, техника ғылымдарының докторы, профессор

«Курсив» газеті, №31 (457), 9 тамыз 2012 ж.